.png)
Các dạng sa sút trí tuệ thường gặp và dấu hiệu phân biệt
- Sơn Đặng
- 12 thg 7
- 12 phút đọc
Nhiều gia đình khi thấy bố mẹ lớn tuổi bắt đầu hay quên, lú lẫn thường cho rằng đó chỉ là dấu hiệu của tuổi già tự nhiên. Tuy nhiên, tình trạng này có thể là biểu hiện của sa sút trí tuệ.
Sa sút trí tuệ không chỉ là bệnh Alzheimer mà là một hội chứng bao gồm nhiều dạng bệnh lý khác nhau. Các dạng sa sút trí tuệ thường gặp nhất bao gồm: bệnh Alzheimer, sa sút trí tuệ mạch máu, sa sút trí tuệ thể Lewy và sa sút trí tuệ trán - thái dương. Mỗi dạng sẽ có những biểu hiện đặc trưng và yêu cầu phương pháp chăm sóc tại nhà hoàn toàn khác biệt.
Bài viết dưới đây sẽ giúp gia đình nhận biết các dấu hiệu nổi bật của từng dạng bệnh, từ đó có kế hoạch đưa người thân đi thăm khám kịp thời và thiết lập môi trường sống an toàn hơn.
(Lưu ý: Thông tin trong bài mang tính chất tham khảo, không thay thế cho chẩn đoán y khoa từ bác sĩ chuyên môn).
Sa sút trí tuệ là gì? Có phải Alzheimer không?
Sa sút trí tuệ là một thuật ngữ chung dùng để chỉ sự suy giảm chức năng nhận thức - bao gồm trí nhớ, tư duy, khả năng định hướng, hiểu biết, tính toán, năng lực học tập, ngôn ngữ và phán đoán - ở mức độ nghiêm trọng đến mức làm ảnh hưởng đến các hoạt động sinh hoạt hằng ngày [1].
Rất nhiều người nhầm lẫn sa sút trí tuệ và Alzheimer với nhau. Thực tế, Alzheimer là nguyên nhân phổ biến nhất gây ra hội chứng sa sút trí tuệ, chiếm khoảng 60–70% tổng số ca bệnh [1]. Điều này có nghĩa là, một người bị Alzheimer chắc chắn bị sa sút trí tuệ, nhưng một người bị sa sút trí tuệ thì chưa chắc đã mắc Alzheimer.
Việc xác định chính xác người cao tuổi đang mắc dạng bệnh nào vô cùng quan trọng, bởi nó quyết định trực tiếp đến hướng điều trị y tế và cách gia đình ứng xử, chăm sóc họ hằng ngày.
Bảng tóm tắt các dạng sa sút trí tuệ thường gặp
Để gia đình dễ dàng hình dung và đối chiếu với tình trạng của người thân, dưới đây là bảng phân biệt nhanh các dạng sa sút trí tuệ phổ biến theo Viện Lão khoa Quốc gia Hoa Kỳ (NIA):
Dạng sa sút trí tuệ | Dấu hiệu nhận biết nổi bật ban đầu | Gia đình cần đặc biệt chú ý |
Bệnh Alzheimer | Quên sự việc vừa mới xảy ra, lặp lại một câu hỏi nhiều lần, hay đi lạc ở những nơi quen thuộc [2]. | Thiết lập thói quen sinh hoạt cố định, nhắc lịch uống thuốc, lắp định vị phòng đi lạc. |
Sa sút trí tuệ mạch máu | Thường xảy ra sau đột quỵ. Khó tập trung, xử lý thông tin chậm chạp, suy giảm tư duy logic hơn là mất trí nhớ [3]. | Theo dõi chặt chẽ huyết áp, bệnh tiểu đường tim mạch, đề phòng nguy cơ té ngã. |
Sa sút trí tuệ thể Lewy | Nhìn thấy ảo giác (người/vật không có thật), rối loạn giấc ngủ nặng, tay chân run rẩy giống bệnh Parkinson [4]. | Cẩn thận nguy cơ té ngã do cứng cơ, tránh tranh cãi hoặc làm người bệnh hoảng sợ vì ảo giác. |
Sa sút trí tuệ trán–thái dương | Thay đổi tính cách rõ rệt (trở nên bộc phát, thô lỗ, vô cảm), gặp khó khăn khi dùng từ ngữ. Thường khởi phát sớm [5]. | Kiên nhẫn trong giao tiếp, không giận dữ khi người bệnh có hành vi không chuẩn mực. |
Sa sút trí tuệ hỗn hợp | Có biểu hiện của nhiều dạng, ví dụ Alzheimer kèm vấn đề mạch máu. | Cần đánh giá y khoa vì dấu hiệu có thể không rõ ràng. |
Bệnh Alzheimer – dạng sa sút trí tuệ phổ biến nhất
Bệnh Alzheimer thường diễn tiến âm thầm nhiều năm trước khi bộc lộ triệu chứng rõ ràng [6]. Dấu hiệu đặc trưng và sớm nhất của Alzheimer là sự suy giảm trí nhớ ngắn hạn.
Người bệnh có thể không nhớ mình vừa ăn gì, quên các cuộc hẹn quan trọng, hoặc cất đồ đạc ở những nơi không hợp lý (ví dụ: cất chìa khóa vào tủ lạnh).
Khi bệnh tiến triển nặng hơn, họ sẽ gặp khó khăn trong việc nhận diện người thân trong gia đình và mất dần khả năng tự sinh hoạt cá nhân [6].
Sa sút trí tuệ mạch máu
Dạng bệnh này xảy ra do tổn thương các mạch máu cung cấp máu cho não, thường là hệ quả sau các cơn đột quỵ hoặc nhồi máu não nhỏ diễn ra nhiều lần [3].
Khác với sự suy giảm từ từ của Alzheimer, sa sút trí tuệ mạch máu thường có biểu hiện tiến triển theo dạng "bậc thang" - nghĩa là tình trạng của người bệnh có thể đột ngột tệ đi sau một cơn thiếu máu não, sau đó chững lại một thời gian rồi lại tiếp tục suy giảm [3]. Người bệnh gặp khó khăn lớn nhất ở việc lập kế hoạch, tập trung và đưa ra quyết định [3].
Sa sút trí tuệ thể Lewy
Sa sút trí tuệ thể Lewy là một tình trạng bệnh lý phức tạp, gây ra do sự tích tụ bất thường của một loại protein trong não [4]. Dấu hiệu điển hình nhất khiến gia đình dễ nhận ra là người bệnh thường xuyên bị ảo thị (nhìn thấy những thứ không tồn tại) rất sống động [4].
Bên cạnh đó, người bệnh có sự dao động mạnh về mức độ tỉnh táo (có lúc rất minh mẫn, có lúc lờ đờ) và gặp các vấn đề về vận động như cứng cơ, đi lê bước, dễ mất thăng bằng tương tự như bệnh Parkinson [4].
Sa sút trí tuệ trán - thái dương
Dạng bệnh này gây tổn thương dần dần ở thùy trán và thùy thái dương của não bộ. Đây là dạng bệnh thường khởi phát ở độ tuổi trẻ hơn (từ 45 đến 64 tuổi) [5].
Điểm khác biệt lớn nhất là trí nhớ của người bệnh ban đầu vẫn tốt, nhưng tính cách và hành vi lại thay đổi hoàn toàn. Một người trước đây điềm đạm có thể đột nhiên trở nên cáu gắt, thô lỗ, mất đi sự đồng cảm, hoặc có những hành vi bộc phát không phù hợp với chuẩn mực xã hội [5].
Sa sút trí tuệ hỗn hợp và các nguyên nhân khác
Thực tế, một người cao tuổi có thể mắc cùng lúc nhiều hơn một dạng bệnh, thường gặp nhất là sự kết hợp giữa bệnh Alzheimer và sa sút trí tuệ mạch máu. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ghi nhận ranh giới giữa các dạng sa sút trí tuệ không phải lúc nào cũng rõ ràng và các dạng hỗn hợp thường xuyên cùng tồn tại [7].
Gia đình nên làm gì khi nghi người thân bị sa sút trí tuệ?
Khi nhận thấy người thân có những thay đổi rõ rệt về trí nhớ hay sinh hoạt hằng hằng ngày, gia đình không nên vội vàng tự kết luận. Việc chủ động đưa người thân đến gặp bác sĩ để kiểm tra chuyên khoa và xác định đúng nguyên nhân chính là bước đi quan trọng đầu tiên.
Quan sát cách sinh hoạt hằng ngày
Gia đình cần lưu ý nếu người thân bắt đầu gặp khó khăn ở các chức năng nhận thức cơ bản như:
Khó ghi nhớ sự việc vừa xảy ra hoặc khó duy trì sự chú ý vào một việc cụ thể.
Gặp trở ngại khi diễn đạt ý muốn, khó tìm từ ngữ phù hợp để nói.
Suy giảm khả năng suy luận, phán đoán và giải quyết các vấn đề đơn giản.
Khó nhận biết đồ vật, ước lượng khoảng cách hoặc xử lý các tín hiệu thị giác.
Đây là những nhóm chức năng nhận thức cốt lõi thường bị suy giảm khi có hội chứng sa sút trí tuệ [7].
Ghi chép chi tiết các thay đổi
Việc lưu lại nhật ký thay đổi về trí nhớ và tư duy sẽ giúp ích rất nhiều trong việc theo dõi tiến trình của người thân [8]. Gia đình nên ghi chép ngắn gọn các thông tin như:
Biểu hiện xảy ra từ khi nào.
Xảy ra thường xuyên hay chỉ thỉnh thoảng.
Có ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày hay không.
Tình trạng có thay đổi theo thời gian không.
Người thân đang sử dụng những loại thuốc nào.
Gần đây có bệnh, chấn thương hoặc thay đổi sức khỏe nào không.
Khuyến khích người thân đi khám sớm
Khi các biểu hiện hay quên ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng sống, hãy khéo léo động viên người thân đi khám. Một thành viên trong gia đình nên đi cùng để hỗ trợ cung cấp thông tin khách quan về những thay đổi mà chính người bệnh có thể không tự nhận ra [9].
Bước thăm khám này rất quan trọng bởi suy giảm trí nhớ có thể bắt nguồn từ những nguyên nhân có thể chữa khỏi như căng thẳng, thiếu ngủ, tác dụng phụ của thuốc hoặc rối loạn nội tiết. Bác sĩ sẽ hỏi bệnh sử, làm các bài kiểm tra tư duy và chỉ định xét nghiệm cần thiết để xác định nguyên nhân gốc rễ.
Tránh tự xác định thể bệnh tại nhà
Các dạng sa sút trí tuệ phổ biến như Alzheimer, sa sút trí tuệ mạch máu, thể Lewy hay trán - thái dương thường có nhiều triệu chứng chồng chéo. Không có một biểu hiện đơn lẻ nào đủ cơ sở để gia đình tự phân loại bệnh. Quy trình chẩn đoán y khoa đòi hỏi phải tổng hợp nhiều bài kiểm tra tư duy, xét nghiệm và chẩn đoán hình ảnh chuyên sâu chứ không chỉ dựa trên một yếu tố duy nhất [10].
Khi nào gia đình nên tìm người hỗ trợ chăm sóc tại nhà?
Không phải gia đình nào cũng cần thuê người hỗ trợ ngay. Tuy nhiên, nên cân nhắc thêm người đồng hành hoặc chăm sóc tại nhà nếu người thân bắt đầu cần theo dõi thường xuyên hơn trong sinh hoạt hằng ngày. Gia đình có thể cân nhắc khi:
Người cao tuổi hay quên thuốc, quên bếp, quên khóa cửa.
Người thân có nguy cơ té ngã hoặc đi lạc.
Người bệnh khó tự tắm rửa, ăn uống, di chuyển.
Ban đêm hay thức dậy, lẫn, lo lắng hoặc cần người trông chừng.
Con cái bận đi làm, không thể theo sát bố mẹ cả ngày.
Người chăm sóc chính mệt mỏi, thiếu ngủ hoặc quá tải.
Thấu hiểu những khó khăn vô hình đó, Nanakai mang đến giải pháp dịch vụ chăm sóc người cao tuổi tại nhà, đóng vai trò như một người bạn đồng hành đáng tin cậy của gia đình. Các chuyên viên từ Nanakai không chỉ hỗ trợ trực tiếp trong sinh hoạt cá nhân (vệ sinh, ăn uống, di chuyển) mà còn chú trọng vào việc đồng hành tinh thần.
Thông qua việc trò chuyện mỗi ngày, nhắc lịch sinh hoạt an toàn và cùng người cao tuổi thực hiện các bài tập vận động, luyện tập nhận thức nhẹ nhàng, Nanakai giúp người lớn tuổi duy trì sự minh mẫn lâu nhất có thể. Đồng thời, tình trạng sức khỏe hằng ngày của người thân sẽ được cập nhật liên tục, giúp gia đình hoàn toàn yên tâm làm việc.
H2. FAQ về sa sút trí tuệ
Sa sút trí tuệ có phải là Alzheimer không?
Không. Sa sút trí tuệ là thuật ngữ chung chỉ tình trạng suy giảm trí nhớ, tư duy và khả năng thực hiện các hoạt động hằng ngày. Alzheimer là một bệnh cụ thể và là nguyên nhân phổ biến nhất gây sa sút trí tuệ, chiếm khoảng 60–70% số trường hợp.
Có mấy dạng sa sút trí tuệ thường gặp?
Các dạng sa sút trí tuệ thường gặp gồm:
Bệnh Alzheimer.
Sa sút trí tuệ mạch máu.
Sa sút trí tuệ thể Lewy.
Sa sút trí tuệ trán–thái dương.
Sa sút trí tuệ hỗn hợp, khi một người có đồng thời nhiều dạng bệnh.
WHO lưu ý ranh giới giữa các dạng sa sút trí tuệ không phải lúc nào cũng rõ ràng và các dạng hỗn hợp có thể cùng tồn tại.
Người già hay quên có phải bị sa sút trí tuệ không?
Không phải cứ hay quên là bị sa sút trí tuệ. Một số thay đổi nhẹ về trí nhớ có thể xuất hiện khi tuổi cao, chẳng hạn thỉnh thoảng quên nơi để đồ hoặc khó nhớ một từ nhưng sau đó vẫn nhớ lại.
Điểm khác biệt cần chú ý là sự hay quên do tuổi tác thông thường không làm ảnh hưởng đáng kể đến cuộc sống hằng ngày. Trong khi đó, sa sút trí tuệ gây suy giảm trí nhớ, tư duy, khả năng học hỏi hoặc suy luận đến mức ảnh hưởng đến sinh hoạt và chất lượng sống.
Đông y có chữa được chứng sa sút trí tuệ?
Đông y không chữa khỏi được chứng sa sút trí tuệ. Theo ThS. Hoàng Khánh Toàn, nguyên Chủ nhiệm Khoa Y học cổ truyền, Bệnh viện Trung ương Quân đội 108, trong Đông y không có bệnh danh “sa sút trí tuệ”. Dựa trên biểu hiện lâm sàng, tình trạng này có thể được xếp vào phạm vi các chứng như “ngốc bệnh”, “kiện vong”, “điên chứng”, “thiện vong” hoặc “lão suy” [11].
Các phương pháp của y học cổ truyền gồm hai nhóm chính là dùng thuốc và không dùng thuốc. Việc lựa chọn bài thuốc hoặc huyệt vị châm cứu cần được điều chỉnh theo từng thể bệnh. Những phương pháp này chỉ có vai trò hỗ trợ điều trị và hạn chế bệnh tiến triển nhanh, không thể chữa khỏi hoàn toàn sa sút trí tuệ.
Chứng sa sút trí tuệ có chữa khỏi được không?
Hiện nay vẫn chưa có cách chữa trị khỏi hoàn toàn chứng sa sút trí tuệ [11].
Theo TS.BS. Trần Công Thắng (Bộ môn Thần Kinh, Đại học Y Dược TP.HCM), điều trị sa sút trí tuệ hiện được chia thành 3 nhóm: điều trị phòng ngừa, điều trị triệu chứng suy giảm nhận thức và điều trị rối loạn hành vi tâm thần.
Các phương pháp điều trị hiện nay (bao gồm dùng thuốc và không dùng thuốc) chỉ có thể làm chậm sự tiến triển của bệnh và tạm thời kiểm soát các triệu chứng sẵn có. Ngoài ra, việc tổ chức hỗ trợ tốt cho người trực tiếp chăm sóc cũng đóng vai trò rất quan trọng để tăng cao hiệu quả điều trị và giảm gánh nặng cho gia đình.
Chứng sa sút trí tuệ có di truyền không?
Sa sút trí tuệ có thể liên quan đến yếu tố di truyền, nhưng phần lớn trường hợp không được quyết định bởi một gene duy nhất [12].
Chi phí khám, chữa bệnh sa sút trí tuệ
Chi phí thăm khám và điều trị sa sút trí tuệ không có mức cố định mà tùy thuộc vào từng người bệnh.
Thông qua việc thăm khám lâm sàng, bác sĩ sẽ chỉ định các xét nghiệm cụ thể về tinh thần, thể chất, thần kinh và thực hiện các phương pháp chẩn đoán hình ảnh để làm cơ sở chẩn đoán chính xác. Chi phí khám, chẩn đoán và xét nghiệm cụ thể sẽ áp dụng theo bảng giá quy định hiện hành của từng cơ sở y tế mà gia đình lựa chọn.
Kết luận
Việc hiểu rõ các dạng sa sút trí tuệ thường gặp là bước đệm quan trọng giúp gia đình sớm nhận biết những thay đổi trong trí nhớ, hành vi, khả năng giao tiếp và sinh hoạt hằng ngày của người thân. Tuy nhiên, các biểu hiện giữa bệnh Alzheimer, sa sút trí tuệ mạch máu, thể Lewy hay thùy trán - thái dương thường có nhiều điểm tương đồng và dễ gây nhầm lẫn, vì thế gia đình không nên tự đưa ra chẩn đoán tại nhà. Khi nhận thấy người cao tuổi xuất hiện tình trạng hay quên bất thường, đi lạc, thay đổi tính cách hoặc gặp khó khăn khi tự chăm sóc bản thân, gia đình nên đưa người thân đi khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa để được xác định đúng nguyên nhân.
Bên cạnh việc thăm khám và tuân thủ hướng dẫn điều trị chuyên môn, sự đồng hành và chăm sóc chu đáo trong đời sống sinh hoạt hằng ngày cũng đóng vai trò cốt lõi. Nếu gia đình bận rộn hoặc cần thêm người hỗ trợ chăm sóc người cao tuổi tại nhà, Nanakai luôn sẵn sàng cùng bạn đánh giá nhu cầu thực tế để tư vấn phương án phù hợp -từ hỗ trợ ăn uống, vệ sinh, di chuyển an toàn cho đến việc trò chuyện, nhắc lịch sinh hoạt và cập nhật tình trạng hằng ngày của người thân.
Đồng thời, hãy tiếp tục theo dõi các bài viết tiếp theo trên website của Nanakai để cập nhật thêm nhiều kiến thức bổ ích về chăm sóc sức khỏe và cải thiện chất lượng sống cho người cao tuổi.
Tài liệu tham khảo
[1] World Health Organization (WHO). Dementia.https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dementiaTruy cập ngày 12/07/2026.
[2] Alzheimer’s Association. What Is Alzheimer’s Disease?https://www.alz.org/alzheimers-dementia/what-is-alzheimersTruy cập ngày 12/07/2026.
[3] National Institute on Aging (NIA). Vascular Dementia: Causes, Symptoms, and Treatments.https://www.nia.nih.gov/health/vascular-dementia/vascular-dementia-causes-symptoms-and-treatmentsTruy cập ngày 12/07/2026.
[4] National Institute on Aging (NIA). Lewy Body Dementia: Causes, Symptoms, and Diagnosis.https://www.nia.nih.gov/health/lewy-body-dementia/lewy-body-dementia-causes-symptoms-and-diagnosisTruy cập ngày 12/07/2026.
[5] National Institute on Aging (NIA). Frontotemporal Disorders: Causes, Symptoms, and Diagnosis.https://www.nia.nih.gov/health/frontotemporal-disorders/what-are-frontotemporal-disorders-causes-symptoms-and-treatmentTruy cập ngày 12/07/2026.
[6] National Institute on Aging (NIA). Alzheimer’s Disease Fact Sheet.https://www.nia.nih.gov/health/alzheimers-and-dementia/alzheimers-disease-fact-sheetTruy cập ngày 12/07/2026.
[7] Centers for Disease Control and Prevention (CDC). About Dementia.https://www.cdc.gov/alzheimers-dementia/about/index.htmlTruy cập ngày 12/07/2026.
[8] National Institute on Aging (NIA). What Is Mild Cognitive Impairment?https://www.nia.nih.gov/health/memory-loss-and-forgetfulness/what-mild-cognitive-impairmentTruy cập ngày 12/07/2026.
[9] National Health Service (NHS). How to Get a Dementia Diagnosis.https://www.nhs.uk/conditions/dementia/symptoms-and-diagnosis/diagnosis/Truy cập ngày 12/07/2026.
[10] National Health Service (NHS). Tests for Diagnosing Dementia.https://www.nhs.uk/conditions/dementia/symptoms-and-diagnosis/tests/Truy cập ngày 12/07/2026.
[11] Báo Sức khỏe & Đời sống. 5 câu hỏi thường gặp cho người bệnh sa sút trí tuệ.https://suckhoedoisong.vn/5-cau-hoi-thuong-gap-cho-nguoi-benh-sa-sut-tri-tue-169240819160415973.htmTruy cập ngày 12/07/2026.
[12] National Institute on Aging (NIA). If My Parent Has Alzheimer’s Disease, Will I Have It Too?https://www.nia.nih.gov/health/alzheimers-causes-and-risk-factors/if-my-parent-has-alzheimers-disease-will-i-have-it-tooTruy cập ngày 12/07/2026.
Bình luận