.png)
Chẩn đoán sa sút trí tuệ gồm những gì? 7 bước gia đình cần biết
- Sơn Đặng
- 4 ngày trước
- 14 phút đọc
Khi bố mẹ bắt đầu hỏi đi hỏi lại, quên uống thuốc, quên tắt bếp hoặc gặp khó khăn trong những việc từng làm thành thạo, nhiều gia đình sẽ lo lắng không biết đó là đãng trí tuổi già hay dấu hiệu sa sút trí tuệ.
Chẩn đoán sa sút trí tuệ không dựa vào một xét nghiệm duy nhất. Bác sĩ thường kết hợp hỏi bệnh, đánh giá ảnh hưởng đến sinh hoạt, khám thể chất và thần kinh, kiểm tra nhận thức, xét nghiệm tìm nguyên nhân khác và chụp não khi cần. Một số trường hợp chưa rõ mới cần các thăm dò chuyên sâu hơn.
Vì vậy, một bài test trí nhớ có điểm thấp hoặc một phim chụp não có bất thường chưa đủ để gia đình tự kết luận người thân đã mắc bệnh. Kết quả cần được bác sĩ đánh giá trong toàn bộ bối cảnh sức khỏe và khả năng sinh hoạt của từng người.
Lưu ý: Nội dung dưới đây giúp gia đình hiểu quy trình thăm khám, không thay thế việc đánh giá và chẩn đoán trực tiếp của bác sĩ.
Chẩn đoán sa sút trí tuệ nhằm xác định điều gì?
Sa sút trí tuệ không chỉ là tình trạng hay quên. Đây là thuật ngữ mô tả sự suy giảm về trí nhớ, tư duy hoặc các chức năng nhận thức khác đến mức ảnh hưởng đến hoạt động hằng ngày [1].
Trong quá trình chẩn đoán, bác sĩ thường cần làm rõ bốn vấn đề:
Người bệnh có thực sự bị suy giảm nhận thức hay không.
Sự suy giảm có ảnh hưởng đến khả năng sống tự lập hay không.
Có bệnh lý, thuốc hoặc tình trạng khác gây biểu hiện tương tự hay không.
Nguyên nhân hoặc thể sa sút trí tuệ có khả năng là gì.
Một quy trình đánh giá chất lượng cần xem xét đồng thời tình trạng nhận thức, hành vi, khả năng thực hiện hoạt động hằng ngày và bệnh lý nền có thể liên quan. Đây là lý do chẩn đoán không thể chỉ dựa vào một bài kiểm tra ngắn.
Quy trình chẩn đoán sa sút trí tuệ gồm những gì?
Tùy triệu chứng và tình trạng sức khỏe, trình tự thăm khám có thể khác nhau. Tuy nhiên, quy trình thường bao gồm sáu nhóm đánh giá chính dưới đây.
1. Hỏi bệnh từ người cao tuổi và người thân
Đây là bước đầu tiên và quan trọng nhất. Bác sĩ sẽ dành thời gian trò chuyện kỹ với cả người bệnh và người nhà để hiểu rõ những thay đổi đang diễn ra. Để bác sĩ có cái nhìn đầy đủ nhất, gia đình nên mang theo [2]:
Hồ sơ cũ: Toàn bộ giấy tờ khám bệnh, giấy ra viện, các kết quả xét nghiệm hoặc phim chụp trước đây.
Các loại thuốc: Hãy mang theo toàn bộ đơn thuốc cũ và tất cả vỏ thuốc mà người thân đang dùng ở nhà. Lưu ý: Mang cả các loại thuốc không cần kê đơn, thuốc bổ, thuốc Nam/Bắc hoặc thực phẩm chức năng.
Bác sĩ sẽ tập trung tìm hiểu về:
Các dấu hiệu hay quên hoặc thay đổi trong tính cách, hành vi hằng ngày.
Trình độ học vấn và công việc trước đây của người bệnh để đánh giá mức độ suy giảm so với trước kia.
Đặc biệt là cách các dấu hiệu này bắt đầu: Gia đình cần nhớ lại xem người thân bắt đầu bị từ khi nào và tốc độ chuyển biến ra sao.
Tùy vào thời điểm bắt đầu, bác sĩ sẽ có những nhận định ban đầu khác nhau:
Xảy ra rất nhanh (vài giờ đến vài ngày): Nếu người thân đột nhiên bị lú lẫn, lơ mơ chỉ trong vài giờ, đây thường không phải là sa sút trí tuệ thông thường mà có thể là trạng thái lú lẫn cấp tính (sảng) do các vấn đề khẩn cấp như nhiễm trùng, ngộ độc, té ngã chấn thương hoặc đột quỵ.
Xảy ra trong vài tuần: Có thể do các nguyên nhân như nhiễm trùng kéo dài hoặc các bệnh lý cơ thể khác cần được điều trị sớm.
Xảy ra chậm rãi (vài tháng đến vài năm): Nếu các dấu hiệu hay quên diễn ra từ từ, tăng dần theo thời gian thì đây thường là biểu hiện điển hình của hội chứng sa sút trí tuệ do lão hóa não bộ.
2. Khám sức khỏe và kiểm tra hệ thần kinh
Bác sĩ sẽ khám sức khỏe tổng quát và kiểm tra một số hoạt động của hệ thần kinh để tìm những dấu hiệu có thể liên quan đến đột quỵ, Parkinson hoặc các bệnh lý khác [2].
Nội dung kiểm tra có thể gồm:
Khả năng đi lại và giữ thăng bằng.
Sức cơ và cử động tay chân.
Phản xạ.
Khả năng phối hợp động tác.
Một số biểu hiện bất thường về vận động.
Bước này giúp bác sĩ xem tình trạng hay quên có đi kèm tổn thương thần kinh hoặc bệnh lý khác hay không.
3. Kiểm tra trí nhớ và khả năng suy nghĩ
Người cao tuổi có thể được thực hiện một bài kiểm tra ngắn như MMSE hoặc Mini-Cog. Các bài kiểm tra này thường đánh giá [1]:
Có biết rõ ngày, tháng và nơi đang ở không.
Có nhớ được một số từ vừa nghe không.
Có tập trung làm phép tính hoặc làm theo yêu cầu không.
Có gọi đúng tên đồ vật không.
Có đọc, viết và vẽ lại hình đơn giản được không.
Có hiểu và thực hiện được một yêu cầu gồm nhiều bước không.
Kết quả chỉ giúp bác sĩ nhận biết người bệnh có dấu hiệu suy giảm trí nhớ hoặc khả năng suy nghĩ hay không. Gia đình không nên tự dựa vào điểm số để kết luận sa sút trí tuệ, vì kết quả còn có thể bị ảnh hưởng bởi tuổi, trình độ học vấn, ngôn ngữ, khả năng nhìn, nghe và vận động.
4. Đánh giá sâu hơn nếu bài kiểm tra ban đầu có dấu hiệu bất thường
Nếu kết quả kiểm tra ban đầu cho thấy người cao tuổi có thể đang gặp vấn đề, bác sĩ có thể kiểm tra kỹ hơn từng khả năng [2].
Khả năng tập trung: Bác sĩ xem người bệnh có thể chú ý, ghi nhớ một dãy số hoặc thực hiện công việc theo đúng thứ tự hay không.
Khả năng lên kế hoạch và giải quyết công việc: Người bệnh có thể được yêu cầu sắp xếp hoặc thực hiện một công việc gồm nhiều bước. Ví dụ: gấp thư, cho vào phong bì, ghi địa chỉ và dán tem.
Trí nhớ: Bác sĩ có thể kiểm tra khả năng nhớ ngay thông tin vừa nghe, khả năng nhớ lại sau vài phút, khả năng nhớ những sự việc đã xảy ra từ lâu. Người bệnh có thể được nghe một danh sách từ, một câu chuyện ngắn hoặc xem một số hình ảnh rồi kể lại.
Khả năng nhận biết hình ảnh và không gian: Người bệnh có thể được yêu cầu: Vẽ đồng hồ, vẽ lại một hình mẫu, ghép các hình khối theo mẫu có sẵn. Bước này giúp đánh giá khả năng quan sát, xác định vị trí và sắp xếp hình ảnh.
Khả năng sử dụng ngôn ngữ: Bác sĩ có thể kiểm tra xem người bệnh có gọi đúng tên đồ vật không, có tìm từ để diễn đạt được không, có thể kể tên nhiều con vật hoặc đồ vật trong một khoảng thời gian nhất định không.
Khả năng thực hiện động tác quen thuộc: Người bệnh có thể được yêu cầu mô tả hoặc làm thử một động tác quen thuộc như chải đầu, đánh răng hoặc sử dụng một đồ vật. Mục đích là xem người bệnh có còn biết cách thực hiện công việc quen thuộc hay không, dù tay chân vẫn cử động bình thường.
5. Xét nghiệm tìm nguyên nhân khác
Bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm máu nhằm kiểm tra một số vấn đề có thể gây ra hoặc làm nặng thêm tình trạng suy giảm trí nhớ [2].
Các xét nghiệm có thể liên quan đến:
Thiếu máu.
Đường huyết.
Chức năng gan và thận.
Tuyến giáp.
Vitamin B12 và folate.
Muối khoáng trong cơ thể.
Một số bệnh nhiễm trùng hoặc tình trạng đặc biệt khác nếu có nghi ngờ.
Không phải người bệnh nào cũng phải thực hiện tất cả các xét nghiệm. Bác sĩ sẽ lựa chọn dựa trên triệu chứng và tình trạng sức khỏe thực tế.
6. Chụp não và thực hiện xét nghiệm chuyên sâu khi cần
Bác sĩ có thể chỉ định chụp CT hoặc MRI não để [2]:
Tìm dấu hiệu đột quỵ.
Phát hiện khối u hoặc tụ máu.
Quan sát những thay đổi ở cấu trúc não.
Hỗ trợ phân biệt các nguyên nhân gây sa sút trí tuệ.
Trong một số trường hợp đặc biệt, người bệnh có thể cần làm thêm:
Kiểm tra dịch lấy từ vùng lưng.
Chụp chuyên sâu để xem hoạt động của não.
Ghi lại hoạt động điện của não.
Một số xét nghiệm khác khi bệnh xuất hiện sớm, tiến triển nhanh hoặc chưa xác định được nguyên nhân.
Đây không phải những kiểm tra cho tất cả người bệnh.
7. Tổng hợp kết quả và đưa ra kết luận
Sau khi hoàn thành các bước trên, bác sĩ sẽ tổng hợp:
Thông tin do người bệnh và gia đình cung cấp.
Mức độ thay đổi về trí nhớ và cách cư xử.
Khả năng tự sinh hoạt.
Kết quả khám sức khỏe và thần kinh.
Kết quả kiểm tra trí nhớ.
Xét nghiệm và hình ảnh não.
Từ đó, bác sĩ mới xem xét người bệnh có sa sút trí tuệ hay không, mức độ ảnh hưởng như thế nào và nguyên nhân nào có khả năng liên quan.
Gia đình cần chuẩn bị gì trước khi đi khám?
Sự chuẩn bị của gia đình có thể giúp bác sĩ hiểu rõ hơn những thay đổi đã diễn ra, đặc biệt khi người cao tuổi khó nhớ lại đầy đủ triệu chứng.
Ghi lại các biểu hiện đáng lo và thời điểm bắt đầu.
Nêu ví dụ cụ thể về những công việc người thân không còn làm được như trước.
Lập danh sách toàn bộ thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn, vitamin và sản phẩm bổ sung.
Mang theo bệnh án, kết quả xét nghiệm và phim chụp cũ nếu có.
Ghi lại tiền sử đột quỵ, chấn thương đầu, trầm cảm, Parkinson hoặc bệnh nền khác.
Theo dõi giấc ngủ, tâm trạng, ăn uống, té ngã hoặc đi lạc.
Chuẩn bị trước những câu hỏi cần hỏi bác sĩ.
Sắp xếp một người hiểu rõ sinh hoạt của người cao tuổi đi cùng.
Gia đình có thể ghi nhật ký ngắn trong một đến hai tuần. Không cần viết quá dài. Mỗi sự việc chỉ cần nêu:
Việc gì đã xảy ra.
Xảy ra vào thời điểm nào.
Người thân phản ứng ra sao.
Có ảnh hưởng đến an toàn hoặc sinh hoạt không.
Đây là lần đầu hay đã lặp lại nhiều lần.
Chụp MRI hoặc làm test trí nhớ có đủ để kết luận không?
Không. Test nhận thức và chụp MRI đều có giá trị, nhưng không phương pháp nào đủ để đứng riêng lẻ và xác định chắc chắn mọi trường hợp sa sút trí tuệ.
Test nhận thức giúp bác sĩ nhận diện khả năng nào đang gặp khó khăn, chẳng hạn trí nhớ, ngôn ngữ, sự tập trung hoặc định hướng. Kết quả của các bài test như MMSE có thể bị sai lệch bởi trình độ học vấn, tuổi tác, thị giác, hoặc khả năng vận động của người bệnh [3] [4].
Chụp MRI mang tính chất hỗ trợ bác sĩ đánh giá các trường hợp nghi ngờ sa sút trí tuệ. Thông qua hình ảnh MRI rõ nét (đặc biệt là các máy hiện đại như 3 Tesla), bác sĩ có thể: Quan sát chi tiết cấu trúc bên trong não bộ; phát hiện tình trạng teo não ở giai đoạn rất sớm, đặc biệt là teo "hồi hải mã" (vùng đóng vai trò quan trọng trong việc ghi nhớ); phát hiện các tổn thương mạch máu não hoặc giãn não thất; giúp loại trừ những nguyên nhân khác cũng gây giảm trí nhớ (như u não, tụ máu mạn tính hay não úng thủy) [5].
Vì MRI không phải là phương pháp duy nhất, bác sĩ sẽ phải kết hợp thêm các bước sau để có kết luận toàn diện: Khám thần kinh chuyên sâu; thực hiện các bài test (trắc nghiệm) đánh giá trí nhớ và nhận thức (như bài test MMSE, MoCA); làm xét nghiệm máu để kiểm tra các yếu tố nguy cơ về tim mạch, chuyển hóa.
Sau khi có kết quả chẩn đoán, gia đình nên làm gì?
Chẩn đoán không phải là điểm kết thúc. Đây là cơ sở để bác sĩ và gia đình xây dựng kế hoạch theo dõi, điều trị và hỗ trợ phù hợp với nhu cầu thực tế của người cao tuổi.
Hỏi rõ bác sĩ về kết quả
Gia đình nên hỏi:
Chẩn đoán hiện tại là gì.
Đã xác định được nguyên nhân hay chưa.
Người bệnh đang ở mức độ nào.
Những khả năng nào vẫn còn được duy trì.
Có vấn đề an toàn nào cần lưu ý.
Khi nào cần tái khám.
Dấu hiệu nào cần đưa người bệnh đi đánh giá sớm hơn.
Sau chẩn đoán, người bệnh và gia đình cần được trao đổi về loại sa sút trí tuệ, diễn tiến có thể xảy ra, phương án hỗ trợ và nhu cầu theo dõi tiếp theo.
Rà soát an toàn tại nhà
Khả năng ghi nhớ, phán đoán và định hướng có thể thay đổi theo thời gian. Gia đình nên rà soát từng khu vực trong nhà, ưu tiên những nguy cơ hiện tại thay vì sửa đổi mọi thứ cùng lúc.
Một số điểm cần xem xét:
Loại bỏ vật dễ gây vấp ngã.
Bảo đảm lối đi và cầu thang đủ sáng.
Lắp tay vịn tại khu vực cần thiết.
Kiểm tra bếp và thiết bị có nguy cơ cháy.
Cất thuốc và vật dụng nguy hiểm ở vị trí an toàn.
Đặt số liên hệ cần thiết tại nơi dễ thấy.
Theo dõi nguy cơ đi lạc nếu người thân từng mất định hướng.
Người nhà nên kiểm tra ngôi nhà theo từng phòng, xử lý trước các nguy cơ như ánh sáng kém, tay vịn không chắc, bếp, thuốc và vật dụng nguy hiểm. Biện pháp phù hợp cần được điều chỉnh theo khả năng và hành vi hiện tại của từng người.
Duy trì lịch sinh hoạt rõ ràng
Một lịch sinh hoạt tương đối ổn định có thể giúp việc chăm sóc dễ theo dõi hơn. Gia đình có thể sắp xếp giờ ăn, vệ sinh cá nhân, vận động nhẹ, nghỉ ngơi và hoạt động yêu thích theo khung giờ quen thuộc.
Hoạt động nên được điều chỉnh theo khả năng, sở thích và mức độ an toàn của người cao tuổi. Không nên ép người bệnh làm bài tập quá khó hoặc liên tục nhắc lỗi khi họ không nhớ.
Khi nào gia đình nên cân nhắc người hỗ trợ chăm sóc tại nhà?
Chăm sóc người cao tuổi, đặc biệt là người bắt đầu có dấu hiệu hay quên hoặc suy giảm nhận thức, là một hành trình đầy áp lực.
Con cái thường rơi vào vòng luẩn quẩn: bận rộn công việc nhưng lại luôn nơm nớp lo sợ bố mẹ ở nhà một mình gặp nguy hiểm (quên tắt bếp, quên uống thuốc, trượt ngã hay đi lạc). Việc phải túc trực 24/7 hoặc đối phó với những thay đổi tâm tính của người già dễ khiến gia đình rơi vào trạng thái kiệt sức, căng thẳng và quá tải.
Khi sự an toàn của người thân không được đảm bảo trọn vẹn và quỹ thời gian của con cái đã cạn kiệt, đó là thời điểm gia đình nên cân nhắc đến dịch vụ hỗ trợ chăm sóc tại nhà.
Thấu hiểu những khó khăn đó, Nanakai mang đến dịch vụ chăm sóc người cao tuổi tại nhà, hỗ trợ các hoạt động như:
Ăn uống, tắm rửa, vệ sinh cá nhân và di chuyển.
Nhắc lịch sinh hoạt và theo dõi tình trạng hằng ngày.
Trò chuyện, đồng hành để người cao tuổi bớt cô đơn.
Hỗ trợ vận động nhẹ và hoạt động nhận thức phù hợp.
Cập nhật tình trạng người thân để gia đình yên tâm hơn.
Nanakai không thay thế bác sĩ hoặc quá trình điều trị. Nanakai đóng vai trò hỗ trợ người cao tuổi duy trì sinh hoạt an toàn, đồng thời giúp gia đình giảm bớt áp lực khi không thể trực tiếp chăm sóc cả ngày.
Câu hỏi thường gặp
Chẩn đoán sa sút trí tuệ dựa vào những gì?
Chẩn đoán thường kết hợp bệnh sử, mức độ ảnh hưởng đến sinh hoạt, khám thể chất và thần kinh, đánh giá nhận thức, xét nghiệm tìm nguyên nhân khác và chụp não khi cần. Không có một xét nghiệm duy nhất áp dụng cho mọi trường hợp.
Test MMSE hoặc MoCA có chẩn đoán được sa sút trí tuệ không?
Không. MMSE, MoCA và các công cụ tương tự giúp đánh giá khả năng nhận thức nhưng kết quả phải được bác sĩ kết hợp với bệnh sử, khả năng sinh hoạt và các kiểm tra khác.
Có xét nghiệm máu nào xác định chắc chắn sa sút trí tuệ không?
Các xét nghiệm máu thông thường chủ yếu giúp tìm nguyên nhân khác có thể gây triệu chứng tương tự. Dấu ấn sinh học máu cho Alzheimer đang phát triển nhưng không nên được sử dụng riêng lẻ để tự kết luận bệnh.
Chẩn đoán sa sút trí tuệ có bắt buộc chụp MRI không?
Không phải ai cũng cần chụp MRI. Bác sĩ quyết định dựa trên triệu chứng, kết quả khám và mục tiêu tìm nguyên nhân. CT có thể được sử dụng trong một số tình huống khác.
MRI bình thường có loại trừ được sa sút trí tuệ không?
Không. Phim chụp không thấy thay đổi rõ vẫn không đủ để loại trừ bệnh. Hình ảnh não phải được xem cùng các đánh giá lâm sàng và nhận thức.
Người nhà có cần đi cùng khi khám không?
Nên có một người hiểu rõ sinh hoạt của người cao tuổi đi cùng. Người này có thể mô tả những thay đổi, bổ sung bệnh sử và giúp ghi lại hướng dẫn sau buổi khám.
Đi khám sa sút trí tuệ cần chuẩn bị gì?
Gia đình nên chuẩn bị danh sách thuốc, bệnh án cũ, thời điểm bắt đầu triệu chứng, ví dụ về việc suy giảm sinh hoạt và các câu hỏi muốn trao đổi với bác sĩ.
Chẩn đoán sa sút trí tuệ có giống chẩn đoán Alzheimer không?
Không hoàn toàn. Sa sút trí tuệ là thuật ngữ mô tả một nhóm triệu chứng ảnh hưởng đến nhận thức và sinh hoạt; Alzheimer là một trong những nguyên nhân có thể gây ra tình trạng này.
Có phải người bệnh nào cũng cần xét nghiệm dịch não tủy hoặc PET?
Không. Những xét nghiệm chuyên sâu thường được cân nhắc khi chẩn đoán chưa rõ hoặc cần xác định nguyên nhân cụ thể. Phần lớn người bệnh không cần thực hiện toàn bộ các kỹ thuật này.
Gia đình nên làm gì sau khi có chẩn đoán?
Gia đình nên hỏi rõ kế hoạch theo dõi, rà soát an toàn tại nhà, xây dựng lịch sinh hoạt phù hợp và xác định nguồn lực chăm sóc. Việc tái khám cần thực hiện theo hướng dẫn của bác sĩ.
Tài liệu tham khảo
Bệnh viện Tâm thần Trung ương 1. Sa sút trí tuệ.https://bvtttw1.gov.vn/sa-sut-tri-tue%CC%A3/Truy cập ngày 31/07/2026.
Bệnh viện Nguyễn Tri Phương. Chẩn đoán và điều trị sa sút trí tuệ – Phần 2.https://bvnguyentriphuong.com.vn/lao-khoa/chan-doan-va-dieu-tri-sa-sut-tri-tue-p2Truy cập ngày 31/07/2026.
Video về chẩn đoán và điều trị sa sút trí tuệ [Video]. YouTube.https://www.youtube.com/watch?v=QniGFFfHPukTruy cập ngày 31/07/2026.
Video về chẩn đoán và điều trị sa sút trí tuệ [Video]. YouTube.https://www.youtube.com/watch?v=4gYPuV1ewp4Truy cập ngày 31/07/2026.
Chụp MRI có phát hiện sớm sa sút trí tuệ không? VnExpress Sức khỏe.https://vnexpress.net/chup-mri-co-phat-hien-som-sa-sut-tri-tue-khong-5055378.htmlTruy cập ngày 31/07/2026.
Bình luận